تبلیغات
کتاب امّت اسلامی

کتاب امّت اسلامی
قالب وبلاگ

چکیده:

در این مقاله، پس از بیان تعریف لغوی و اصطلاحی تأویل و توضیح در باره جایگاه تأویل در آیات محکم و متشابه، به بررسی اصول و مبانی تأویل قرآن کریم از منظر امام خمینی(س) پرداخته می­شود که عبارت­اند از:

- ضرورت تأویل قرآن: كه عمومیت دعوت قرآن، و موجب هلاکت بودن اكتفای به ظاهر آن، از نظر حضرت امام، دلایل این ضرورت هستند.

- وضع الفاظ برای معانی عام: بدین معنا كه حقیقت لفظ عبارت از امری است كه بر همه مراتب قابل صدق و بر همه شئون و درجات آن قابل انطباق است و خصوصیات و قیودی كه از مصادیق كلمات نشأت گرفته، تأثیری در اصل معنا و حقیقت موضوع له ندارد.

- ذو مراتب بودن كتاب و كلام الهی: كه ضمن بیان یكی بودن كتاب و كلام الهی، كتاب تدوین (قرآن مجید) و كتاب تكوین (جهان هستی) دارای ظاهر و باطن شمرده شده و برای آنها مراتب هفت‌گانه و بلكه هفتاد‌گانه در نظر گرفته شده است.

- امكان حصول علم تأویل برای غیر معصومین(ع): كه به پیروان رسول خدا(ص) و اهل بیت(ع) به میزان طهارت و تهذیب نفس امكان چنین علمی نسبت داده می­شود.

کلید واژه­ها: تأویل، تأویل قرآن، ظاهر قرآن، باطن قرآن، کتاب تدوین، کتاب تکوین، محکم و متشابه، کلام الهی، وضع الفاظ.

مقدمه

مفهوم تأویل

«تأویل» در لغت از ماده «أَوْل» به معنای رجوع و بازگشت به اصل است. (راغب، ص 31؛ ابن منظور، ج 1، ص 264) و از نظر اصطلاح چنان‌كه آیة الله معرفت فرموده، در دو معنا به كار رفته است:

«1. توجیه متشابه: در این معنا، وقتی تأویل كننده برای متشابه، وجه و معنی معقولی بیان می‌كند، لفظ متشابه را به سویی ارجاع و سوق می‌دهد كه متناسب با همان معنا باشد و به همین جهت، در توجیه عمل متشابه نیز به كار می‌رود؛ چنان كه در داستان حضرت خضر(ع) آمده است كه به رفیق همراه خود گفت: «سأنبئك بتأویل ما لم تستطع علیه صبراً» (کهف/78) یعنی هم اكنون راز موجه بودن كارهایی را كه از نظر تو موجه نیست و تاب تحمل آن را نداری، به آگاهی تو می‌رسانم. بنابراین، اگر برای هر لفظ یا عمل متشابهی كه شك و تردیدی پدید می‌آورد، توجیهی درست وجود داشته باشد، این توجیه، تأویل آن لفظ یا عمل نیز به شمار می‌آید. تأویل بدین معنا، شامل تمامی آیات قرآن نیست و تنها به آیات متشابه اختصاص دارد.

2. معنای ثانوی كلام: معنایی كه ظاهر آیه، بر آن دلالت نمی‌كند و به وسیله دلیل خارج به دست می‌آید نیز اصطلاحاً تأویل نامیده می‌شود. بنابراین، از آن به «بطن» و «باطن» تعبیر شده است؛ چنان كه نخستین تفسیر هر آیه را «ظهر» و «ظاهر» آن می‌نامند: «تفسیر كل آیة ظَهْرها و تأویلها بطنها». تأویل به این معنی اخیر، درباره همه آیات قرآن است؛ همان گونه كه در خبر است: آیه‌ای در قرآن نیست، مگر آنكه دارای باطن و ظاهری است.» (معرفت، ج 3، ص 28-30، با تلخیص)

بررسی آثار امام خمینی(س) نشان می‌دهد كه ایشان بنابر دیدگاه عرفانی خویش، تأویل را بیشتر به معنای ثانوی كلام، یعنی برداشت باطنی از ظواهر الفاظ قرآن دانسته‌اند؛ چنان‌كه در یکجا به مناسبت بحث از قلوب معوجه مختلط با هواهای نفسانیه، می­فرمایند: «تأویل کتاب الهی که عبارت از برگرداندن صورت به معنی و قشر به لبّ است، به طور کمال میسّر نشود، مگر برای آنان که خود آنها منحرف و معوج نباشند و جز نور حق – تعالی شأنه – در قلب آنها چیزی نباشد و به مقام مشیّت مطلقه و فنای مطلق که مقام تأویل است، رسیده باشند.» (امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص 311-312)

اگر چه در این تعریف، مطلق برگرداندن صورت الفاظ آیات به معانی باطنی، تأویل محسوب گردیده، اما از ادامه سخن امام معلوم می­شود که تأویل صحیح، آن است که از قلوب منحرف و معوج برنخاسته باشد و به دیگر سخن می­توان گفت که از دیدگاه ایشان تأویل و به طور کلی تفکر و تأمل در آیات قرآن باید در راستای تأمین هدف قرآن باشد که همان هدایت انسان به راههای سلامت و عروج از حضیض نقص به اوج کمال است؛ چنان‌که می­فرمایند:

«مقصود از تفکر [در قرآن] آن است که از آیات شریفه جستجوی مقصد و مقصود کند و چون مقصد قرآن، چنانچه خود آن صحیفه نورانیه فرماید، هدایت به سبل سلامت است و اخراج از همه مراتب ظلمات به عالم نور و هدایت به طریق مستقیم است، باید انسان به تفکر در آیات شریفه مراتب سلامت را از مرتبه دانیه آن که راجع به قوای ملکیه است تا منتهی النهایه آن که حقیقت قلب سلیم است – به تفسیری که از اهل بیت(ع) وارد شده که ملاقات کند حق را در صورتی که غیر حق در آن نباشد (کلینی، ج 3، ص 26، ح 5) - به دست آورد.» (امام خمینی، آداب الصلوة، ص 203)

جایگاه تأویل در آیات محکم و متشابه

همان طور که در معنای اصطلاحی تأویل از قول صاحب کتاب «التمهید» گذشت، تأویل یا به مفهوم توجیه متشابه است و یا به مفهوم معنای ثانوی کلام و برداشت معنای باطنی می­باشد.

امام خمینی(س) در کتاب «کشف الاسرار»، که در پاسخ به شبهات نویسنده جزوه «اسرار هزار ساله» به رشته تحریر در آورده، پس از ذکر آیه 7 سوره آل عمران، چنین نگاشته است: «در این آیه تصریح شده است به اینکه آیات بر دو گونه است: یک آیات محکمات که تأویلی ندارد و همه آن را می­فهمند و یک آیات متشابهات که تأویل دارد و از قبیل رمز است و تأویل آن را جز خدا و راسخان در علم کسی نمی­داند.» (امام خمینی، کشف الاسرار، ص 322-323)

با این وجود، حضرت امام، تأویل را منحصر به آیات متشابه نمی­دانند و حوزه تأویل را مربوط به باطن آیات می­دانند كه شامل کل آیات قرآن اعم از محکمات و متشابهات است؛ چنان‌که می­فرمایند: «از برای کتاب تدوین الهی به اعتباری هفت بطن هست و به توجیه دیگر هفتاد بطن که جز خدا و راسخان در علم کسی را از آن بطون آگاهی نیست و آن معانی را مس نمی­کند، مگر کسانی که از حدثهای معنوی و اخلاق پست و بد، پاک و پاکیزه بوده و با فضایل علمی و عملی آراسته باشند و هر کس به هر مقدار که منزه­تر و مقدس­تر است، تجلی قرآن بر او بیشتر و حظ و نصیبش از حقایق قرآن فراوان­تر خواهد بود.» (امام خمینی، شرح دعای سحر، ص 94-95)

بنابراین، بر طبق باور عرفانی امام خمینی(س)، همه آیات الهی اعم از محکم و متشابه، دارای تأویل هستند که عبارت از دست‌یابی به لایه­های معنایی باطن آیات می­باشد. از این رو، در توضیح آیه 7 سوره آل عمران: «هو الذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هن ام الکتاب و آخر متشابهات فاما الذین فی قلوبهم زیغ فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تأویله و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم» می‌توان گفت:

«قسمت اخیر این آیه (و ما یعلم تأویله الا الله) صراحت در ارجاع ضمیر «تأویله» به خصوص «ما تشابه» ندارد؛ هر چند ظهور سیاقی کلام اقتضا می­کند که مرجع ضمیر «تأویله» در این فراز از آیۀ کریمه نیز خصوص «ما تشابه» باشد و مراد از تأویل، در این جمله نیز همان معنایی باشد که در جملۀ قبل «فیتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنۀ و ابتغاء تأویله [ای ابتغاء تأویل ما تشابه منه])، از تأویل اراده شده است؛ اما از روایات فراوانی استفاده می­شود که در این فراز (و ما یعلم تأویله الا الله) مرجع ضمیر «تأویله» خود قرآن است، نه خصوص متشابه آن و مراد از تأویل تنها معنای مقصود از آیات متشابه نمی­باشد، بلکه اعم از آن است؛ زیرا در این روایات، تأویل، با غیر معنای مقصود از آیات متشابهات نیز تطبیق شده است. بنابراین، می­توان گفت: این جمله از آیۀ کریمه، کبرای کلی است که تأویل در جمله اول، صغرای آن است.

و اما روایاتی که می­توان برای اثابت این رأی و عقیده، بدانها استناد جست:

- «عن فضیل، قال: سألت ابا جعفر، عن هذه الروایۀ: «ما من القرآن آیه الا و لها ظهر و بطن»، فقال: ظهره تنزیله و بطنه تأویله،... قال الله: «و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم»، نحن نعلمه؛ (مجلسی، ج 92، ص97) «از فضیل بن یسار روایت شده است که گفت: از امام باقر(ع) در بارۀ این روایت که می­فرماید: «هیچ آیه­ای در قرآن نیست، مگر اینکه ظهری دارد و بطنی، سؤال نمودم. فرمود: ظهر قرآن، همان چیزی است که در مورد آن نازل شده است و بطنش همان تأویل آن است،... خداوند فرمود: «تأویل او را نداند، جز خدا و راسخان در علم و ما تأویلش را می­دانیم.»

از استناد به آیۀ کریمه «و ما یعلم تأویله الا الله» در ذیل حدیث، چنین استفاده می­شود که تأویل به معنای رهیافت به بطون آیات که حوزۀ وجود تأویل را کل دایرۀ وجود قرآن می­داند – نه خصوص متشابهات – از مصادیق تأویل در آیه شریفه می­باشد.

- «عن برید قلت لابی جعفر: قول الله: «و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم»، قال: یعنی تأویل القرآن کله الا الله و الراسخون فی العلم...» (مجلسی، ج 92، ص 92) «برید می­گوید: از امام باقر(ع) در بارۀ آیه شریفه «و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم» سؤال نمودم، فرمود: یعنی تأویل کل قرآن را جز خداوند و راسخان در علم نمی­دانند.»

در این روایت نیز امام باقر(ع) به صراحت، مقصود از تأویل در آیه شریفه را تأویل کل قرآن بیان می­دارند.» (محمدی آرانی، ص 214-215)

اصول و مبانی تأویل

1. ضرورت تأویل قرآن

بسیاری از کتابهای تأویلی و عرفانی به این نکته اشاره کرده­اند که قرآن دارای ظاهر و باطن است و تأویلات عرفانی به دنبال کشف باطن می­باشد و عرفا با اکتفا نکردن به ظاهر، در جستجو معانی باطنی قرآن هستند. بنابراین، سخن گفتن از ضرورت کشف باطن و پرداختن به آن، در واقع سخن گفتن از ضرورت تأویل است.


[ دوشنبه 10 مهر 1391 ] [ 05:52 ب.ظ ] [ amin rhmt ] [ نظرات ]
.: Weblog Themes By WeblogSkin :.
درباره وبلاگ

بــنــــــــــــــام خدا
با سلام خدمت شما مهمان گرامی سایتی که مشاهده میکنید درباره ی احکام مسلمانان ازجمله دین و کتاب قرآن و واجبات دینی ازقبیل نماز ووووو.... میباشد امیدوارم لذت ببرید.
نویسندگان
آخرین مطالب
لیست آخرین مطالب
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :
امکانات وب

Google

در این وبلاگ
در كل اینترنت